Novi Kneževac ima burnu istoriju - od Varvara do pitomih Banaćana

Mali, ali važan - Arheološke iskopine govore o naselju koje datira od petog veka stare ere.

Na severoistočnom delu vojvođanske ravnice, na tromeđi Srbije, Mađarske i Rumunije, pored pitome reke Tise, nalazi se varošica Novi Kneževac. 

Prva pisana dokumenta o narodima koji žive na prostoru današnje opštine Novi Kneževac nalazimo kod Herodota ( 484-428. pre nove ere), koji opisuje varvarsko pleme Agatiris. Ovo pleme je živelo u njegovo vreme na području između reka Tise i Moriš. Kasnije dolaze Dačani i Goti. U vreme rimskog imperatora ova dva plemena se ujedinjuju i pružaju otpor Rimskom carstvu. Rimska imperija u nameri da porazi Dačane i pokori Meziju, kako su zvali krajeve današnje Srbije i Rumunije, nekoliko puta je ratovala, ali bezuspešno. Vešti Dacabal, kralj Dačana, pružao je nesalomiv otpor. 

Tek u vreme cara Trajana, 101. godine pre nove ere, sa više od 8.000 vojnika, što je za ondašnje prilike bila ogromna vojska, imperija je uspela da pokori ove krajeve koji postaju Rimska provincija. Kasnije Rimljani uzmiču pred Gotima koji su se povukli pred Hunima i njihovom lakom konjicom. Kada je 453. godine preminuo Atila "bič Božji", vođa Huna, i njihova država se raspada. Smenjuju se Goti, Gepidi i Avari, a 803. i 804. godine bugarski kralj Krum osvaja istočni deo Panonske nizije i sadašnji ceo Banat. Iz tog vremena potiče i prvi oblik sadašnjeg imena. Današnji Novi Kneževac prvo se zvao Kneža. To je reč slovenskog porekla i značila je prestonicu oblasti na čijem je čelu bio knez.   

U 9. veku Mađari, pleme ugro-finskog porekla, napuštaju Lebediju, svoje stanište severno od Crnog mora, i napadaju Moravsku državu na čijem je čelu bio Svatopuk, koju ruše u 10. veku. Potom napadaju Bugare koji vladaju Banatom, osvajaju ove prostore i napadaju susedne države sve do poraza kod Augzburga 955. godine. Primaju hrišćanstvo i u Rimu 1001. godine krunisan je prvi Mađarski kralj Ištvan, kasnije proglašen svetim. 

Kralj Ištvan je krenuo u obračun sa svojim protivnicima unutar mađarske države i između ostalih sukobio se sa Ajtonom, knezom bugarskog porekla. Sukob je nastao oko, kako bi to sada rekli, nadležnosti naplaćivanja carina. Ištvan je postavio na čelo vojske legendarnog Čanada koji je posle dugih i teških bitaka konačno porazio Ajtona, a potom sagradio manastir u slavu svetog Đorđa, sveca zaštitnika koji mu se po legendi javljao u odlučujućim trenucima i savetovao ga. 

Manastir je otkriven pre nekoliko godina na teritoriji sela Majdan i sada se rade arheološka ispitivanja. 

Vojskovođa je bio bogato nagrađen, dobija županiju pod njegovim imenom, centar čini Čongrad, a Novi Kneževac se tada zove Rev Kanjiža. Rev je na tadašnjem starosrpskom značilo "brod", a Kanjiža je bila mađarska varijanta reči Kneževac. Tu je reka Tisa bila najplića i tuda je prelazio brod. Treba reći da je Tisa imala malo prelaza, a ovaj kod Novog Kneževca učinio ga je centrom trgovine, stočarstva i ribarstva u to vreme. 

Nekoliko vekova potom ne postoje pisani podaci o ovom naselju što istoričari tumače na razne načine. Nakon najezde Tatara, ovim prostorima vladaju razni mađarski i srpski kneževi. Srbi i Mađari udružuju se u borbi protiv Turaka, naročito nakon propasti srpske despotovine 1459. godine. 

Nakon saveza Srba i mađarskog kralja Žigmonda despot Stefan Lazarević dobija velike posede, a njegova dobra nasleđuje Đurađ Branković gde naseljava srpski živalj iz Raške.

 Turska imperija je sve snažnija, i u vreme moćnog sultana Sulejmana, 1529. godine osvaja Budim (današnja Budimpešta). Namesnik južnih delova Banata u vreme turskih upada je Petar Petrović, a u to vreme Banat naseljavaju pretežno Srbi. Ceo Banat potpada pod Tursku 1552. godine. Rev Kanjiža odnosno Novi Kneževac tada ima 85 kuća i najveće je mesto u okolini.   

Banatski Srbi su 1594. digli ustanak protiv Turaka, ali očekivana pomoć od suseda nije stigla i ustanici, njih 4.000, pretrpeli su poraz, od vojske koja je brojala 30.000 vojnika. Turci, kako piše turski istoričar Evlija Čelebija koji je posetio Banat 1665. i 1666. godine, naseljavaju područje Novog Kneževca Srbima iz Šumadije. 

Kada je ujedinjena hrišćanska vojska 1683. godine, prilikom opsade Beča, porazila Turke, Austrija je krenula u "kontraofanzivu" i počela da oslobađa gradove od Budima 1686. i Beograda 1688, do Skoplja, naredne godine.
Turci su se u Banat vratili nakon povlačenja austrijske vojske, ali nikada nisu čvrsto uspostavili vlast, da bi ih Austrijanci 1697. ponovo porazili u bici kod današnje Sente.
Posle austrijsko-turskog mira, potpisanog u Karlovcima 1699. godine Srbi su bili graničari u austrijskoj vojsci i uživali privilegije koje nisu baš uvek poštovane. Već 1716. godine Turska i Austrija ponovo ratuju i Banat Turci gube zauvek.

Današnji Novi Kneževac dobija ime Török Kanisza (Turska Kanjiža). Kada je, nakon Prvog svetskog rata, Vojvodina pripala Kraljevini Srba Hrvata i Slovenaca, Török Kanisza dobija sadašnje, reklo bi se i nekadašnje (Kneža) ime. 

   Podaci 

Novi Kneževac je sedište opštine koja se prostire na 305 kvadratnih kilometara. U sastavu opštine Novi Kneževac su Banatsko Aranđelovo, Srpski Krstur, Đala, Majdan, Podlokanj, Rabe i Filić. Po popisu iz 1991. godine ova opština ima 13.810 stanovnika, a od toga 53 odsto Srba, 37 odsto Mađara i 10 odsto ostalih nacionalnosti. 

  Zemljoradnici i stočari 

Prva arheološka nalazišta na teritoriji Novog Kneževca otkrivena su 1888. godine u Srpskom Krsturu, na lokalitetu Bajir, i potiču iz perioda od 5.000 do 3.500 godina pre Hrista. Arheolozi su kasnije otkrili još nekoliko nalazišta, na lokalitetima Kamara, Humka i Sirovincin budžak, a potom nalazište Trifunova glava, Sveti bunar i Blizanice. Na osnovu iskopina koje potiču iz vremena u rasponu od nekoliko hiljada godina arheolozi i naučnici su zaključili da se ovdašnji pračovek uglavnom bavio zemljoradnjom kao i stočarstvom nomadskog tipa, a hiljadu godina pre Hrista javljaju se i prve zanatlije. Nalazišta obiluju raznim predmetima, ali nijednim predmetom iz gvozdenog doba, kao da je u tom periodu ovaj predeo bio nenastanjen. Pretpostavlja se zbog nagle promene klime.

Izvor Glas Javnosti -  Velimir Konstandinov